Ο Εμμανουήλ Παπάς γεννήθηκε το 1773 στη Δόβιτσα, χωριό πολύ κοντά στις Σέρρες, που σήμερα έχει το όνομά του. Ο πατέρας του Δημήτριος, πλούσιος προύχοντας της περιοχής, νεότατος χειροτονήθηκε ιερέας και τιμήθηκε με το εκκλησιαστικό αξίωμα του Οικονόμου. Από κει προέρχεται και η οικογενειακή προσωνυμία του "Παπάς". Μετά τη στοιχειώδη μόρφωσή του στο χωριό, ο Εμμανουήλ Παπάς μετέβη στις Σέρρες, για να συμπληρώσει τις σπουδές του στην εκεί περιώνυμη Σχολή. Όταν αποφοίτησε από την Σχολή, επανήλθε στη Δόβιτσα, όπου και παντρεύτηκε. Το 1805 όμως το εμπορικό του δαιμόνιο τον επανέφερε στις Σέρρες ακριβώς την εποχή που το εμπόριο βρισκόταν στη μεγαλύτερη ακμή του. Σύντομα αναδείχτηκε σε μεγάλο Τραπεζίτη και μεγαλέμπορο της εποχής εκείνης, σεβαστό και σ'αυτούς ακόμη τους Τούρκους Μπέηδες.

    Ο Παπάς μυήθηκε πολύ νωρίς στα της Φιλικής Εταιρείας από τον Ιωάννη Φαρμάκη και δεν δυσκολεύθηκε να μυήσει στον Ιερό Αγώνα τους 4 αδελφούς του καθώς και τους ικανότερους πρόκριτους της Δοβίστας, οι οποίοι φρόντιζαν για τον εξοπλισμό των γύρω χωριών. Λίγο αργότερα όμως αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις Σέρρες λόγω σφοδρής φιλονικίας του με τον Μπέη των Σερρών και πήγε στην Κων/πολη, που είχε την ευκαιρία να συνεργαστεί στενότερα με τους Φιλικούς. Στο μεταξύ η φήμη για την πατριωτική του δράση έφθασε σε κάθε άκρη της Ελλάδας. Είχε σχεδιάσει μάλιστα και δολοφονική απόπειρα εναντίον του ίδιου του Σουλτάνου, η οποία όμως απέτυχε λόγω προδοσίας. 
Όταν κηρύχθηκε η Επανάσταση, ο Εμμανουήλ Παπάς εγκατέλειψε την Κων/πολη και μετέβη στο Άγιο Όρος, όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από ηγούμενους και μοναχούς και ανακηρύχθηκε Αρχιστράτηγος της Μακεδονίας. Αφού εγκατέστησε το Στρατηγείο του στο Άγιο Όρος, με τους 2500 άνδρες του ανέλαβε δράση.

    Στο μεταξύ στις Σέρρες εκδηλώθηκε επαναστατικό κίνημα με την καθοδήγηση του Μητροπολίτη, το οποίο όμως καταπνίγηκε εν τη γενέσει του, η δε πόλη σώθηκε από θαύμα από την ερήμωση και τη σφαγή. Ήταν τότε η 8η Μαϊου 1821, ημέρα γιορτής του Ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου, ο οποίος και θεωρήθηκε σωτήρας και προστάτης της πόλης. Γι'αυτό και οι Σερραίοι 14 χρόνια μετά, το 1835, έχτισαν προς τιμήν του ομώνυμο ναό στη συνοικία Άνω Καμενίκια. Ενώ όμως η καταστροφή της πόλης αποφεύχθηκε, η εκδικητική μανία των Τούρκων ξέσπασε στην οικογένεια του Εμμανουήλ Παπά. Η σύζυγός του με τα παιδία του ρίχτηκαν στις φυλακές. Η περιουσία του δημεύθηκε και το σπίτι του κάηκε. Ο ίδιος όμως άκαμπτος συνέχισε χωρίς βοήθεια το σκληρό αγώνα στην Χαλκιδική. Ενώ οι Τούρκοι είχαν αρχίσει γενική επίθεση κατά των Ελλήνων, ο Παπάς έκανε εκκλήσεις βοήθειας προς τον Υψηλάντη, αλλά δεν προέκυψε τίποτε.

    Οι επιτυχίες του στην Κασσάνδρα και η διάθεση ολόκληρης της προσωπικής του περιουσίας για τον αγώνα δεν έσωσαν το επαναστατικό κίνημα. Έτσι μετά την εκστρατεία του Αβδούλ Αμπούδ, την καταστροφή της Κασσάνδρας και την υποταγή των Αγιορειτών, αναγκάστηκε ο Παπάς να εγκαταλείψει το Άγιο Όρος καταδιωκόμενος από τον τουρκικό στρατό. Με πλοιάριο αναχώρησε για την Ύδρα, αλλά εξαντλημένος από τις κακουχίες του πολέμου και από τις συγκινήσεις της τραγικής του περιπέτειας, πέθανε από συγκοπή μέσα στο πλοιάριο τη στιγμή ακριβώς που περιέπλεε τον Καφηρέα. Η σωρός του ήρωα μεταφέρθηκε στην Ύδρα και κηδεύτηκε με τιμές στρατηγού. Το 1843 αναρτήθηκε στο Ελληνικό Βουλευτήριο το όνομά του, σαν ενός από τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης του 1821.